Blog ten od dawna świecił pustkami. Trudno się do tego przyznać, ale gdzieś po drodze zapomniałyśmy, że głównym celem bloga i naszą misją miała być edukacja naszych czytelników. Długo można by rozprawiać o powodach naszej nieobecności, ale najważniejsze, że wracamy z cyklem dotyczącym prawa spadkowego:)
Jednocześnie przypominam, że pod tym linkiem znajdziecie artykuł dotyczący dziedziczenia ustawowego oraz testamentowego:
W dzisiejszej odsłonie „poprawimy” trochę o postępowaniu w przedmiocie działu spadku. Z doświadczenia obserwuję, że często Klienci nie odróżniają postępowania w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku oraz postępowania w przedmiocie działu spadku.
Chciałabym więc, tytułem wstępu, przypomnieć, że postępowanie spadkowe jest dwuetapowe i zawsze rozpoczyna je stwierdzenie nabycia spadku, które może mieć formę aktu notarialnego (akt poświadczenia dziedziczenia przed notariuszem, jednak warunkiem jest stawiennictwo wszystkich spadkobierców) oraz postanowienia sądowego. W takim postępowaniu sąd (notariusz) stwierdza jedynie, kto na mocy dziedziczenia ustawowego lub testamentowego, stał się spadkobiercą i w jakim udziale. Sąd co do zasady nie zajmuje się wówczas poszczególnymi składnikami masy spadkowej. Ustaleniu składników masy spadkowej oraz podzieleniu spadku służy odrębne postępowanie, tj. postępowanie o dział spadku.
CZYM JEST DZIAŁ SPADKU?
W sytuacji nabycia spadku przez kilka osób, staliśmy się współspadkobiercami. Majątek spadkowy jest współwłasnością wszystkich spadkobierców. Każdy ze współspadkobierców ma określony ułamkowy udział w spadku, może to być np. ½ lub ¼ spadku. Jednak, jak wspomniano powyżej, nie jest określone jakie konkretnie składniki spadku przypadają na poszczególnych współspadkobierców. Jesteśmy zatem uprawnieni co do całego spadku według naszego udziału.
W takiej sytuacji, jeśli spadkobiercy nie godzą się na pozostawanie współwłaścicielami składników spadku, należy dokonać działu spadku, w wyniku, którego zostaną rozdysponowane składniki spadku między współspadkobierców. Zostanie zniesiona wspólność majątku spadkowego, a współspadkobiercy staną się wyłącznymi właścicielami poszczególnych składników spadku.
Należy także wspomnieć o tym, że nie istnieje obowiązek dokonania działu spadku. Jednak jego niedokonanie może być nieco uciążliwe, ponieważ będąc współwłaścicielami składników masy spadkowej, nie możemy swobodnie zarządzać, ani rozporządzać tymi składnikami. Dla przykładu, odziedziczając samochód, nie będziemy mogli go sprzedać, bez zgody pozostałych współspadkobierców.
SPOSOBY DZIAŁU SPADKU
Wyróżniamy dwa sposoby dokonywania działu spadku:
1. Umowny dział spadku
2. Sądowy dział spadku
Do dokonania umownego działu spadku, potrzebna jest zgoda wszystkich współspadkobierców. Przede wszystkim, co z reguły jest najtrudniejsze do wypracowania, musi istnieć zgoda co do tego, jak składniki spadku zostaną rozdysponowane pomiędzy współspadkobierców. Współspadkobiercy muszą być zgodni także co do formy dokonania działu, czy ma to być w formie pisemnej, czy może w formie aktu notarialnego, a także czy umowny dział spadku ma objąć cały spadek, czy ma być ograniczony do części spadku. Jeżeli do spadku należy nieruchomość, umowa o dział powinna być zawarta w formie aktu notarialnego, natomiast jeśli do spadku należy przedsiębiorstwo, umowa o dział spadku powinna być zawarta w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi.
Jeśli na tym etapie napotykamy trudności lub nie chcemy dokonywać działu spadku w sposób umowny, możemy złożyć wniosek o dokonanie sądowego działu spadku. Sądowy dział spadku powinien obejmować cały spadek. Jednakże z ważnych powodów może być ograniczony do części spadku. Sądowy częściowy dział spadku może nastąpić w szczególności z tego powodu, że w skład spadku wchodzi przedsiębiorstwo.
MOŻLIWOŚCI PODZIAŁU SPADKU
Wyróżnia się trzy sposoby dokonania podziału spadku:
1. Podział fizyczny
2. Przyznanie rzeczy na własność jednemu ze współspadkobierców z obowiązkiem spłaty
3. Sprzedaż rzeczy i podział ceny sprzedaży
Podział fizyczny polega na tym, że przedmioty wchodzące w skład spadku przyznaje się na własność poszczególnym współspadkobiercom w stosunku do ich udziałów w masie spadkowej. Może pojawić się problem z dopasowaniem wartości rozdysponowanych przedmiotów z udziałem współspadkobierców. W takim przypadku, gdy wartość przyznanych części nie odpowiada wielkości udziałów ustala się wtedy dopłaty pieniężne.
Drugi sposób odbywa się poprzez przyznanie rzeczy na własność jednemu ze współspadkobierców z obowiązkiem spłaty pozostałych. Możliwe jest również przyznanie przedmiotu należącego do spadku na współwłasność na żądanie dwóch lub więcej współspadkobierców. W takim wypadku przedmiot lub pewne przedmioty należące do spadku są przyznawane jako współwłasność w określonych częściach ułamkowych.
Jeżeli ustalone zostały dopłaty lub spłaty, sąd oznaczy termin i sposób ich uiszczenia, wysokość i termin uiszczenia odsetek, a w razie potrzeby także sposób ich zabezpieczenia.
Ostatnim sposobem jest tzw. podział cywilny, który polega na sprzedaży rzeczy wchodzących w skład spadku, i podziale uzyskanej kwoty ze sprzedaży między współspadkobierców w stosunku do wielkości udziałów przysługujących im w spadku.
PODZIAŁ SPADKU Z GOSPODARSTWEM ROLNYM I PRZEDSIĘBIORSTWEM
Gdy w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne wtedy jego podział może odbyć się przez podział fizyczny między współspadkobiercami, chyba, że byłoby to sprzeczne z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej. Wtedy sąd przyzna gospodarstwo temu współwłaścicielowi, na którego wyrażą zgodę wszyscy współspadkobiercy.
W razie braku zgody wszystkich współspadkobierców, sąd przyzna gospodarstwo rolne temu z nich, który je prowadzi lub stale w nim pracuje. Jeśli przesłanki te spełnia kilku współspadkobierców albo jeżeli nie spełnia ich żaden, sąd przyzna gospodarstwo rolne temu, który daje najlepszą gwarancję jego należytego prowadzenia.
Natomiast do podziału spadku przez sprzedaż może dojść na wniosek wszystkich współspadkobierców, jak również w wypadku niewyrażenia zgody przez żadnego z nich na przyznanie mu gospodarstwa.
Natomiast w przypadku, gdy w skład spadku wchodzi przedsiębiorstwo, dział spadku obejmuje to przedsiębiorstwo z uwzględnieniem potrzeby zapewnienia kontynuacji prowadzonej przy jego wykorzystaniu działalności gospodarczej, chyba że spadkobiercy oraz małżonek spadkodawcy, któremu przysługuje udział w przedsiębiorstwie, nie osiągnęli porozumienia co do kontynuacji tej działalności.
Artykuł napisany we współpracy z Aleksandrą Piasecką – studentką V roku prawa Uniwersytetu Zielonogórskiego.